Anglikansko-pravoslavni teološki dijalog i britanska misija vladike Nikolaja Velimirovića (1915–1919)

U istoriji savremenog hrišćanskog ekumenizma malo je epizoda koje po svojoj duhovnoj dubini, ljudskoj solidarnosti i dugoročnim posledicama mogu da se porede sa susretom Crkve Engleske i Srpske pravoslavne crkve tokom Prvog svetskog rata (1914–1918). Iz tog susreta, rođenog u trenucima najvećeg stradanja srpskog naroda tokom povlačenja preko Albanije u zimu 1915/1916. godine, nisu proizašle samo humanitarne bolnice i savezničke stipendije, već i trajna teološka i liturgijska povezanost čiji je živi izdanak upravo anglikanska parohija St. Mary's u Beogradu.

Objavljeno: 23. oktobar 2026. (2026-10-23)

Teološka predigra: Oksfordski pokret i interesovanje za pravoslavni Istok

Da bi se razumelo zašto je Crkva Engleske 1915. i 1916. godine sa takvom otvorenošću primila srpske jeromonahe, profesore i stotine izbeglih đaka i bogoslova, neophodno je osvrnuti se na duhovna kretanja u samom anglikanizmu tokom 19. veka. Pojava Oksfordskog pokreta (Oxford Movement ili Tractarian Movement) tridesetih i četrdesetih godina 19. veka, predvođena teolozima poput Džona Henrija Njumena, Edvarda Boverija Pjuzija i Džona Kibla, probudila je u Crkvi Engleske snažnu svest o patrističkom predanju, apostolskom prejemstvu, svetotajinskom životu i drevnim liturgijama nepodeljene Crkve prvog milenijuma.

Za anglokatoličko krilo Crkve Engleske, Pravoslavna crkva na Istoku predstavljala je svedoka drevne sabornosti koja je sačuvala svetootačko učenje i bogoslužbenu lepotu bez papskog centralizma. Već 1864. godine u Londonu je osnovano Udruženje istočnih crkava (Eastern Churches Association), koje je 1906. godine preraslo u Anglikansko i istočnopravoslavno crkveno udruženje (Anglican and Eastern Orthodox Churches Union). Teolozi poput Vilijama Palmera, Džona Mejsona Nila (koji je na engleski preveo najlepše vizantijske himne svetog Jovana Damaskina i Romana Meloda), biskupa Čarlsa Gora (Charles Gore, biskup Oksforda) i liturgičara Voltera Frira (Walter Frere, kasniji biskup Truroa) decenijama su gradili mostove prema Carigradu, Moskvi, Atini i Beogradu.

Dolazak jeromonaha Nikolaja Velimirovića u Veliku Britaniju 1915. godine

U proleće 1915. godine, u trenutku kada je Srbija bila pogođena teškom epidemijom pegavog tifusa i suočena sa pretnjom nove austrougarsko-nemačko-bugarske ofanzive, srpska vlada Nikole Pašića i mitropolit beogradski Dimitrije uputili su učenog jeromonaha dr Nikolaja Velimirovića u Veliku Britaniju i Sjedinjene Američke Države. Nikolaj je za tu misiju bio jedinstveno pripremljen: doktorirao je teologiju u Bernu (1908) sa tezom koja je privukla pažnju starokatoličkih i anglikanskih bogoslova, boravio je na postdiplomskim studijama u Oksfordu i Ženevi (1909) i tečno govorio engleski, nemački, francuski i ruski jezik.

Po dolasku u London, Nikolaj je uz podršku Srpskog potpornog fonda (Serbian Relief Fund, čiji je predsednik bio londonski biskup Artur Vinington-Ingram, a pokrovitelj kraljica Meri) i anglikanskih velikodostojnika započeo seriju predavanja i propovedi od Londona, Oksforda i Kembridža do Edinburga, Glazgova i Dublina. Njegov stil propovedanja – duboko biblijski, pesnički slikovit, prožet proročkim patosom i neposrednim iskustvom balkanskog stradanja – ostavio je snažan utisak na britansku crkvenu i akademsku javnost.

Vidovdan u katedrali Svetog Pavla (28. jun 1916): Vrhunac Nikolajeve misije bilo je obeležavanje Kosovske obletnice (Kossovo Day) u junu 1916. godine. Na svečanom bogosluženju u londonskoj katedrali Svetog Pavla (St. Paul's Cathedral), u prisustvu kenterberijskog arhiepiskopa Randala Dejvidsona (Randall Davidson*), članova britanske kraljevske porodice, kabineta i hiljada vernika, jeromonah Nikolaj postao je prvi pravoslavni duhovnik u istoriji koji je propovedao sa predikaonice katedrale Svetog Pavla. Kenterberijski krst časti: Kao znak najvišeg poštovanja i hrišćanskog bratstva, arhiepiskop kenterberijski Randal Dejvidson uručio je Nikolaju Velimiroviću naprsni krst, dok mu je Univerzitet u Kembridžu, a potom i Univerzitet u Glazgovu, dodelio počasne doktorate bogoslovlja (Doctor of Divinity*).

"Ako je Evropa zaista hrišćanska, onda ona mora meriti veličinu naroda ne po broju fabrika i topova, nego po žrtvi koju je narod spreman da podnese za krst i slobodu." Iz besede jeromonaha Nikolaja Velimirovića u katedrali Svetog Pavla u Londonu, Vidovdan 1916.

Školovanje srpskih bogoslova u Oksfordu, Kadesdonu i Dorčesteru (1916–1919)

Jedan od najdragocenijih, a u široj javnosti manje poznatih plodova anglikansko-srpske saradnje u Prvom svetskom ratu bila je evakuacija i obrazovanje srpskih đaka i bogoslova u Engleskoj. Nakon prelaska Albanije i oporavka na Krfu i u Bizerti, Srpska pravoslavna crkva suočila se sa činjenicom da su sve bogoslovije u okupiranoj otadžbini (u Beogradu, Prizrenu i Sremskim Karlovcima) zatvorene, a da rat odnosi stotine parohijskih sveštenika.

Na inicijativu Nikolaja Velimirovića, kenterberijskog arhiepiskopa Dejvidsona, oksfordskog biskupa Čarlsa Gora i oca Herberta Kelija (Herbert Kelly) iz Društva božanske misije (Society of the Sacred Mission), Crkva Engleske otvorila je svoja najuglednija bogoslovska učilišta za srpske bogoslove i studente teologije:

1. Bogoslovски koledž u Kadesdonu kod Oksforda (Cuddesdon College) i Dorčesteru (Dorchester Missionary College): Oko osamdeset učenika beogradske i prizrenske bogoslovije, zajedno sa svojim srpskim profesorima (među kojima su bili prota Miloš Parenta, dr Justin Popović – tada mladi jeromonah, dr Irinej Đorđević – potonji episkop dalmatinski, i dr Damaskin Grdanički – potonji mitropolit zagrebački), smešteno je u anglikanske koledže u Kadesdonu i Dorčesteru blizu Oksforda.
2. Poštovanje pravoslavnog identiteta bez prozelitizma: Biskup Čarls Gor i anglikanski domaćini postavili su zlatno pravilo ekumenskog gostoprimstva: srpskim bogoslovima ustupljene su kapele u kojima su podigli pravoslavne ikonostase i svakodnevno vršili bogosluženja na crkvenoslovenskom jeziku, dok su nastavu iz dogmatike, crkvene istorije i pastirskog bogoslovlja slušali kombinovano kod svojih srpskih profesora i oksfordskih predavača.
3. Oksfordski postdiplomci (St Stephen's House i Keble College): Najdarovitiji svršeni bogoslovi upisali su postdiplomske studije (Bachelor of Letters) na Univerzitetu u Oksfordu. Među njima je bio i jeromonah Justin Popović, koji je u Oksfordu od 1916. do 1919. godine radio na svojoj tezi o religiji i filozofiji Fjodora Dostojevskog, kao i Irinej Đorđević, koji je doktorirao u Oksfordu i postao jedan od glavnih stubova međuratnog anglikansko-pravoslavnog dijaloga.

Od britanskog gostoprimstva do kapele u beogradskoj Patrijaršiji

Kada se rat završio 1918. godine i kada su se srpski bogoslovi i profesori vratili u oslobođeni Beograd, gostoprimstvo koje im je Crkva Engleske ukazala u Oksfordu, Kadesdonu, Dorčesteru i Londonu nije zaboravljeno. U Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca (potonjoj Kraljevini Jugoslaviji), na čelo ujedinjene Srpske pravoslavne crkve 1920. godine stupio je prvi patrijarh obnovljene Patrijaršije – Dimitrije (Pavlović), a nakon njega 1930. godine patrijarh Varnava (Rosić).

Istovremeno, u Beogradu je tokom dvadesetih godina 20. veka rasla zajednica britanskih i američkih diplomata, inženjera, lekara iz bivših savezničkih medicinskih misija (poput saradnica dr Elsi Inglis i ledi Pedžet), profesora i trgovaca. Pošto anglikanska zajednica u Beogradu nije posedovala sopstvenu crkvenu zgradu, Srpska pravoslavna crkva uzvratila je bratsku ljubav iz ratnih godina na način koji je postao primer u celom hrišćanskom svetu:

• Ekumenski gest patrijarha Dimitrija 1928. godine: Tokom posete anglikanskih hodočasnika i sveštenika Beogradu 1928. godine, patrijarh Dimitrije blagoslovio je održavanje anglikanskih bogosluženja pod okriljem Srpske crkve, a anglikanskim vernicima koji u Beogradu nisu imali svog stalnog sveštenika ukazivana je duhovna i pastirska briga.
• Ustupanje kapele Svetog Simeona Mirotočivog (1935): Kada je po projektu arhitekte Viktora Lukomskog završena nova, monumentalna zgrada Patrijaršije prekoputa Saborne crkve u Beogradu, patrijarh Varnava i Sveti arhijerejski sinod doneli su odluku da dvorsku kapelu Svetog Simeona Mirotočivog ustupe anglikanskoj zajednici za održavanje nedeljnih, božićnih i vaskršnjih bogosluženja na engleskom jeziku.

Značaj ovog nasleđa za parohiju St. Mary's danas

Tokom više od šest decenija – kroz međuratno doba, teške posleratne godine Hladnog rata i burne devedesete – kapela u zgradi Patrijaršije i beogradska anglikanska kapelanija svedočile su da hrišćansko gostoprimstvo nadživljuje političke režime i blokovske podele. Danas, kada se parohija St. Mary's okuplja na nedeljnoj evharistiji u Zimskoj kapeli crkve Svetog Petra Apostola u Makedonskoj 23, zahvaljujući bratskom gostoprimstvu rimokatoličke isusovačke zajednice, ona nosi u svom duhovnom pamćenju oba ova plemenita sloja: pravoslavno bratstvo rođeno u danima vladike Nikolaja, patrijarha Dimitrija i oksfordskih koledža, i savremenu ekumensku otvorenost u srcu Beograda.